مقدمه ای بر جغرافیای تاریخی بردسکن


اخبار روز


مقدمه ای بر جغرافیای تاریخی بردسکن

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -



ترشیز نام کهن منطقه مورد مطالعه است در سال 1313 ترشیز به کاشمر تغییر نام داد و در سال 1374 بردسکن به عنوان شهرستان بردسکن از کاشمر جدا شد . شهرستان بردسکن در حاشیه شمالی کویر نمک، بین ۵۶ درجه و ۱۴ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۱۵ دقیقه طول و ۳۴ درجه و ۴۲دقیقه عرض جغرافیائی گستردگی دارد. این شهر بخاطر داشتن باغات میوهای فراون (انگور، انار، انجیرو..) به شهر میوه‌های بهشتی شهرت دارد. شهرستان بردسکن با مساحت تقریبی ۷۶۶۴ کیلومتر مربع واقع بر گستره جغرافیایی استان خراسان رضوی از سمت شمال با شهرستان سبزوار، از شرق با شهرستان خلیل‌آباد، از شمال شرق با کاشمر و از جنوب با طبس در استان خراسان جنوبی و از غرب با شاهرود در استان سمنان محدود بوده و مرکز آن شهر بردسکن در ۵۷ درجه و ۵۷ دقیقه طول و ۳۵درجه و ۱۵ دقیقه عرض جغرافیائی و در فاصله ۲۶۵ کیلومتری جنوب غربی مشهد مقدس قرار دارد. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۹۸۵ متر است و بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای ۳ بخش مرکزی، انابد و شهرآباد، هفت دهستان و سه شهر (بردسکن، انابد و شهرآباد) و ۳۹۳ روستای دارای سکنه و خالی از سکنه می‌باشد.

پیشینه تاریخی شهرستان بردسکن :

تاریخ بردسکن را به طور مستقل و جدا از دو شهرستان دیگر ، کاشمر و خلیل آباد نمی توان بررسی کرد نام های مشترکی برای هر سه شهرستان چون پشت (=بست) ، طریثیث و ترشیز ، جداکردن سه شهرستان را فقط از دیدگاه سیاسی مدرن ممکن می کند و نه در تاریخ و فرهنگ . شاید هیچ شخصی به خوبی نویسنده تاریخ نیشابور نتواند ما را به مکان در منابع اسلامی نزدیک کند . حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله در ذکر محدوده ربع ریوند و شامات این گونه می آورد که :

" ربع ریوند : از حد مسجد جامع بود تا مزرعه احمد آباد . اول حدود بیهق ، طول او سیزده فرسخ . عرض او از حدود ولایت طوس تا حدود بشت پانزده فرسخ ."(حاکم نیشابوری،1375: 214)

" ربع شامات : از مسجد جامع تا حدود پشت طول آن شانزده فرسخ و عرض آن از حدود بیهق تا رخ است."(همان: 215)

در واقع اندازه شرقی-غربی ربع ریوند از مسجد جامع تا حدود بیهق و اندازه شمالی-جنوبی آن از حدود ولایت طوس تا حدود پشت در جنوب است . و ربع شامات نیز بدین گونه است که اندازه شمالی-جنوبی آن از مسجد جامع تا حدود پشت در جنوب می باشد و اندازه غربی-شرقی آن از حدود بیهق تا رخ در شرق می باشد می باشد .

 

با توجه با این اطلاعات ارائه شده محدوده پشت یا پشته گشتاسبان را می توان به طور ضمنی بیان کرد در واقع می توان جنوب غرب خراسان رضوی کنونی را به عنوان پشت ویشتاسبان معرفی کرد که حال ، شامل شهرستان های کاشمر ، خلیل آباد و بردسکن از شرق به غرب می باشند .

اما همچنان برای تعیین مکان پشت گشتاسبان نیاز مند به ارائه منابع بیشتر هستیم که در ادامه با توجه به رویکرد نوشتار و استفاده منظم از منابع مختلف گام به گام پیش خواهیم رفت تا در صورت امکان مکان نقطه مورد مطالعه را یافته یا حداقل به مواردی اشاره کنیم که کارهای آتی را راهنما باشد .

بلاذری نخستین کسی است که در منابع دوران اسلامی به بشت اشاره می کند ، اوذکر می کند که : " چون عثمان بن عفان به خلافت رسید عبدالله بن عامر بن کریز را به سال بیست و هشت و به قولی بیست و نه ، والی بصره کرد و او مردی بیست و پنج ساله بود ... ابن عامر ، بشت از توابع نیشابور و اشبند و رخ و زاوه و خواف و اسپراوین و ارغیان نیشابور را بگشود و سپس به ابرشهر رسید و آن تختگاه نیشابور است."(بلاذری، 1367: 563). در واقع در این زمان بشت که عربی شده پشت است بر ما آشکار نیست کهیک شهر است یا یک منطقه که بشت بر آن نهاده شده است . نویسنده کتاب احسن التقاسیم فی معرفته الاقالیم از دوازده  روستای مهم نیشابور به  این ترتیب یاد می کند " نخستین روستا ها  {از طرف قبله} بست، بیهق،گویان، جاجرم{ارغیان} ،اسفراین،استوا،اسفند، جامجام، باخرز، خواف، زاوه، رخ می باشد."(مقدسی،1361: 437) با توجه به این ترتیب بست در جنوب نیشابور قرار دارد. مقدسی توضیح می دهد که :"بشت : مهمترین روستاهای دوازده گانه است ،بزرگ و دارای هفت منبر می باشد."(همان: 465) . مقدسی می گوید که نام شهر این روستا طرثیث است که خوب آباد است و اینجا درگاه فارس و اصفهان و انبار خراسان است . و همچنین بیهق را در پشت آن روستا (بشت) می داند (همان: 466) ، همچنین بیهقی در ذکر مسیر سعید بن عثمان بن عفان که امیر خراسان بود این چنین می آورد که "از راه اصفهان بناحیت بست آمد و از آنجا بناحیت رخ رفت..."(بیهقی،1361: 126)[1].ابو منصور عبد الملک بن محمد بن اسماعیل ثعالبى نویسنده کتاب «ثِمار القلوب فى المضاف و المنسوب» در مدخلی از سرو بست یاد می کند او می گوید که " در قریه کاشمر(کشمر) از روستای بست نیشابور سروی بود  تناور که گشتاسب کاشته بود . در بلندی و پهنا و راستی و سر سبزی کسی مانند آن ندیده ، وبجهت همین بی همایی مایه سرافرازی و نازش خراسان بود ، و در زیبایی و شگفتناکی بدان مثل می زدند و سایه آن به یک فرسخ می رسید."(ثعالبی ، 1376: 277).با اینکه آثار البلاد و اخبار العباد مربوط به دوره یی به نسبت جدیدتر است باید دانست که نویسنده این کتاب ذکر می کند که "کشمر ؛دهی از اعمال نیشابور در محال موسوم به «بشت» می باشد."(قزوینی، 1373: 520). سمعانی در ذیل «الخارزنجی» این گونه می آورد که " بفتح الخاء المعجمة و سکون الراء بعد الألف و فتح الزاى و سکون النون و فی آخرها الجیم، هذه النسبة إلى خارزنج، و هی قریة بنواحی نیسابور من ناحیة بشت." (سمعانی،1962: 7) و همچنین در معجم البلدان این گونه آمده است که " خارزَنج:ناحیۀ من نَواحی نیسابور من عمل بُشت."(حموی،1995: 336)؛ این شهرباستانی را می توان در شمال شهر خلیل آباد کنونی دانست(سعادتمند،1384: 32). درکتاب تاریخ نیشابور نیز ،یکی از ولایت های نیشابور به عنوان «ولایت پُشت» نام برده می شود که "آن را عربستان خراسان گفتندی،از بس که ادبا و بلغاء آنجا و از آنجا بودندی،یک دیه معمور آن خارزنج و دیگر کندر که با قهندز بنا کرده اند."(همان:216) انصاری دمشقی نیز از از سرزمین بشت نام می برد و ذکر می کند که "شهر آن کندر نام دارد ، مردمانش را به سبب فصاحت زبان ،تازیان خراسان خوانده اند."(انصاری دمشقی،1382: 350) .

در منابع بررسی شده نام آبادی هایی چون کشمر ، کندر و خارزنج (خارزنگ)نمایان است و این آبادی ها اکنون نیز در ناحیه بشت قرار دارند . در واقع می توان محدوده ولایت بشت و در دروان متاخر تر ، ترشیز را این چنین مشخص کرد : " ولایت پشت با رشته کوه «کوه سرخ» در قسمت شمال از نیشابور و سبزوار جدا می شود ؛ این رشته کوه از غرب ولایت پشت (ترشیز) ، در غرب روستای درونه تا مرز ایران و افغانستان امتداد یافته است.محدوده ولایت ترشیز(پشت)در شرق تا مرز کنونی کاشمر و تربت حیدریه می رسد . این ولایت در قسمت جنوب در بخش شرق به غرب در محدوده کاشمر با رشته کوهی که در امتداد شرقی به کوه یخاب پایان می یابد از تربت حیدریه و بیابان بجستان جدا می شود ."

ولایت پشت یا ترشیز اکنون شامل سه شهرستان می باشد ؛ شامل ، بردسکن ، خلیل آباد و کاشمر . تا پیش از سال 1355 خورشیدی این محدوده به عنوان شهرستان کاشمر شناخته می شد ؛ اما در 1374 خورشیدی بردسکن به عنوان شهرستان بردسکن ، از کاشمر جدا شد (حسینی،1383: 14).

انتشار یافته برای اولین بار در این وبگاه
"ذکر منبع حرفه یی گری شما را نشان میدهد"





[1]تعلیقات استاد بهمنیار بر تاریخ بیهق_(بست) بضم اول نام شهرستانى وسیع بوده و ترشبز را هم که در پشت سبزوار واقع است بست مى‌گفته‌اند، و این بست است که ابن اثیر در اخبار احمد بن عبد اللّه خجستانى (وقایع سال ٢۶٢) بنام (پشت نیشابور) یاد کرده و نظر بدین تسمیه است که بعضى (بست) را معرب (پشت) دانسته‌اند(ص329).


برگرفته از Reza-Heydari.blog.ir

محصولات


ارسال نظر





Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.